Khandeshi tribal food culture : धुळे आणि नंदुरबार जिल्ह्यांतील आदिवासी समाजाची खाद्यसंस्कृती निसर्गाशी घट्ट जोडलेली आहे. जंगलात उगवणाऱ्या रानभाज्या, स्थानिक फळे आणि पारंपरिक धान्यांचा आहारात वापर केला जातो. पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले हे खाद्यज्ञान खानदेशच्या सांस्कृतिक वारशाची ओळख आहे.
खानदेशातील सातपुड्याच्या डोंगररांगांमध्ये निसर्गाशी नातं जोडून जगणाऱ्या आदिवासी समाजाची (food culture) खाद्यसंस्कृती आजही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. जंगलात नैसर्गिकरीत्या उगवणाऱ्या रानभाज्या, स्थानिक भरडधान्ये आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेले पारंपरिक खाद्यज्ञान ही या संस्कृतीची खरी ओळख आहे. आधुनिक जीवनशैली आणि फास्टफूडचा वाढता प्रभाव असतानाही धुळे आणि नंदुरबार जिल्ह्यांतील अनेक आदिवासी कुटुंबांनी आपल्या पारंपरिक आहारातील विविध पदार्थ जपले आहेत.
प्रत्येक रानभाजीची (wild vegetable) उपलब्धता ऋतू, परिसर आणि पावसाच्या प्रमाणानुसार बदलते (wild vegetables) त्यामुळे आदिवासी खाद्यसंस्कृती ही केवळ जेवणापुरती मर्यादित नसून निसर्गाचे निरीक्षण आणि स्थानिक जैवविविधतेची जाण यांच्याशीही जोडलेली आहे. उत्तर महाराष्ट्रातील रानभाज्या आणि जंगली खाद्यफळांवर झालेल्या अभ्यासात अशा अनेक स्थानिक खाद्यवनस्पतींची नोंद करण्यात आली आहे.
नागली, वरई, राळा, बाजरी आणि ज्वारी यांसारख्या धान्यांना ( tribal food culture) खानदेशातील ग्रामीण व आदिवासी खाद्यपरंपरेत महत्त्व आहे. या धान्यांपासून भाकरी, पेज आणि विविध पारंपरिक पदार्थ तयार केले जातात. स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या या (millets) पिकांचे संवर्धन केल्यास पारंपरिक शेतीपद्धती आणि स्थानिक अन्नवैविध्य टिकवण्यास मदत होऊ शकते. नंदुरबारमधील आदिवासी शेतकऱ्यांसाठी भरडधान्यांच्या लागवडीला आणि प्रक्रिया तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन देण्याचे उपक्रमही राबवण्यात आले आहेत.
धुळे जिल्ह्यातील साक्री तालुक्यातील बारीपाडा येथे ऑक्टोबर २०२६ मध्ये ‘रानभाजी स्पर्धा आणि भरडधान्य महोत्सव २०२६’ आयोजित करण्यात आला. या महोत्सवातून आदिवासी समाजाचे पारंपरिक खाद्यज्ञान, रानभाज्यांचे वैविध्य आणि निसर्गसंवर्धनाचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले.
हेही वाचा : एका रिक्षाच्या प्रवासाने हिरावलं १६ वर्षांच्या अर्जुनचं आयुष्य; जबाबदार कोण?
या कार्यक्रमात आदिवासी विकासमंत्री डॉ. अशोक उईके यांनी पारंपरिक ज्ञान नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याची गरज व्यक्त केली. महोत्सवाचे आयोजक पद्मश्री चैत्राम पवार यांनीही वन, पाणी, जमीन आणि स्थानिक समुदाय यांच्या संवर्धनाचे महत्त्व मांडले. बारीपाड्यातील हा उपक्रम गेल्या २१ वर्षांपासून आयोजित केला जात असल्याची माहिती प्रसिद्ध झाली आहे.
आज बदलती जीवनशैली, जंगलांवरील वाढता दबाव आणि स्थानिक वनस्पतींबाबत कमी होत जाणारी माहिती यामुळे (traditional food) पारंपरिक खाद्यज्ञान जपण्याचे आव्हान निर्माण झाले आहे. रानभाज्यांची योग्य ओळख, त्यांचे संवर्धन आणि सुरक्षित वापर याबाबत नव्या पिढीला माहिती देणे आवश्यक आहे. कोणतीही अपरिचित वनस्पती तज्ज्ञांकडून खात्री केल्याशिवाय खाणे टाळावे.
खानदेशची आदिवासी खाद्यसंस्कृती ही या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वाचा भाग आहे. रानभाज्या, भरडधान्ये आणि पारंपरिक पाककृतींचे दस्तऐवजीकरण करून त्यांना प्रोत्साहन दिल्यास स्थानिक खाद्यपरंपरेचे जतन होण्यासोबतच महिला बचत गट, शेतकरी आणि ग्रामीण उद्योजकांसाठीही नव्या संधी निर्माण होऊ शकतात.
हेही वाचा : शेतकऱ्यांना दिवाळी साठी फक्त ५ हजारांची मदत? ५ हजारांत सण साजरा होणार कसा? फडणवीसांच्या मदतीवर प्रश्नचिन्ह!
